In deze samenvatting komen de volgende sprekers aan het woord:

* Ferry Haan (oud-journalist / leraar economie). Hij denkt dat scholen selectiever moeten worden met het aannemen van personeel. Daarnaast moeten leraren op maatschappelijke stage voor nieuwe impressies.
* Theo Wubbels (oprichter academische pabo). De leraar is volgens hem bovenal een expert in het aanleren van leren. Hier moet dan ook veel meer aandacht voor zijn.
* Ton van Rijn (directeur basisschool Wittering.nl). Ton heeft op zijn school het onderwijs helemaal opnieuw ingericht. Er is daardoor een heel ander soort nodig. De leraar is onderdeel van een groot scala aan onderwijsverzorgers.
* Inez Groen (auteur ‘Generatie Einstein’). Zij richt zich vooral op communicatie met de leerling. Leraren schieten hier vaak in tekort en daar moet dus veel in worden geïnvesteerd.

Na deze sprekers is er een gesprek met het publiek waarin nog meer problemen en oplossingen worden besproken.

Het volledige debat is terug te vinden op http://www.leraar24.nl/video/1788/onderwijsagenda-kwaliteiten

Zelfs een zaal vol vakmatig geïnteresseerden is geen garantie voor succesvol onderwijs. ‘Ik merk dat ik wat begin in te zakken’, zei een 58-jarige leraar Nederlands maandagavond in Hogeschool Windesheim in Zwolle na een uur lang panelleden te hebben aangehoord. ‘Kan het wat interactiever?’
Voor het boeien van een gehoor komt kennelijk meer kijken dan een behartenswaardig verhaal. Eigenlijk ging het precies daarover, in het zesde en laatste debat in de Onderwijsagenda, die de Volkskrant samen met uitgever ThiemeMeulenhoff, SLO en Kennisnet organiseert. Hebben docenten genoeg kennis, kunde en vaardigheden om leerlingen anno 2010 nog iets bij te brengen?
Dat daar het nodige aan schort is in het onderwijsdebat van de laatste jaren uitvoerig belicht: hoe kun je verwachten dat kinderen iets opsteken van meesters en juffen die zelf niet foutloos spellen en rekenen? Hoe stimuleer je scholieren het uiterste uit zichzelf te halen als het gemiddelde opleidingsniveau van diegenen voor de klas al decennia in een glijvlucht naar beneden verkeert? En hoe houd je het niveau van die leraar op peil in een tijd dat de tekorten op de onderwijsarbeidsmarkt groeien en groeien?
Begin eens af te rekenen met die zelfhaat, betoogde Ferry Haan, voormalig Volkskrant-journalist en sinds twee jaar economieleraar: dat geklaag over werkdruk, salaris, vervelende leerlingen en management, daar werf je allemaal geen nieuwe collega’s mee. Haan vindt het juist een prachtig vak. ‘Je kunt altijd maar blijven leren hoe je dat wonder tot stand kunt brengen dat leerlingen ineens iets doorzien.’ Dat vergt eigenschappen van een podiumkunstenaar, die vier tot zeven voorstellingen per dag geeft.
Volgens Theo Wubbels, oprichter van de academische pabo van de Universiteit Utrecht, zit het unieke van de goede leraar niet in zijn presentatie of zijn inhoudelijke bagage. ‘Vakkennis is nodig, maar is niet genoeg’, zei Wubbels. ‘Een goede voetballer is ook nog geen goede trainer. Een leraar is bijzonder als specialist in het aanleren van het leren zelf. Dat is niet aangeboren. Veel kinderen leren heel inefficiënt.’
Ton van Rijn van basisschool de Wittering uit Rosmalen spreekt liefst helemaal niet meer van dé docent. In zijn school, die kinderen optimaal de ruimte wil bieden zelf verantwoordelijkheid voor het leren te ontwikkelen, zijn allerhande leraren nodig: academici voor specifieke kennis en onderzoek, maar ook hbo’ers voor de groepen zelf, begeleiders als ondersteuning en specialisten voor bijvoorbeeld muziek en drama.
Publiciste Inez Groen (Generatie Einstein) vond vooral een open houding naar die steeds maar veranderende leerlingen van belang. ‘Jongere leerkrachten erkennen dat de relatie met de scholieren iets wederzijds heeft. Bij ouderen zie ik vaker de klachthouding: jullie moeten dankbaar zijn dat ik me de hele dag voor jullie sta uit te sloven.’ Dat helpt allemaal weinig.
Zo ging het in Zwolle nog maar weinig over wat die leraar nu precies in zijn ransel tekort komt. Het ging over kinderen, over boeken, over de relatie met ouders, een beetje over arbeidsvoorwaarden. Maar niet over welke kennis en technieken je minimaal bij een docent mag verwachten. Maar volgens Haan geeft dat ook niet. Het belangrijkste voor een docent is toch zijn enthousiasme, zijn liefde voor kinderen. Dat de een dat didactisch zus vormgeeft en de ander zo, is eigenlijk een zegen: ‘Die leerlingen krijgen soms acht uur les op een dag. De hele dag klassikaal frontaalles is niks, maar de hele dag powerpoints of groepsklusjes ook niet. Die variatie is juist prima.’

De leerlingen van nu verlangen niet veel van een docent. Ze hebben eigenlijk maar één eis: ‘Boei, of ik schiet.’ Wanneer de scholier geboeid is, dan kan er heel veel en is het een feest om voor de klas te staan. Wordt de puber matig gevoed, dan duurt een lesuur ineens heel lang.

Wegzappen
Het boeien van jongeren is niet eenvoudig. Ze zappen snel weg naar andere verleidingen wanneer hun aandacht niet gevangen blijft. Of ze sneller hun aandacht verliezen dan ik zelf deed toen ik in de schoolbanken zat (in de jaren tachtig), weet ik niet. Ik vermoed van wel.

De kunst van het lesgeven, is de kunst van het vasthouden van aandacht. Dat hoeft niet per se aandacht voor de persoon van de leraar te zijn. Aandacht voor een goed ontworpen opdracht werkt ook. Wanneer de leerlingen hun aandacht erbij hebben en die richten, dan leren ze. Dat is wat onderwijs beoogt.
Ergens in het afgelopen jaar, mijn tweede in het onderwijs, ben ik mij ervan bewust geworden dat ik nu een podiumartiest ben. Ik geef vier tot zeven voorstellingen per dag. Voor verschillende doelgroepen. Pubervoorstellingen voor 14-jarigen in havo 3. De grotemensenwereldvoorstelling is voor 6 vwo met bijna volwassenen van 18, soms zelfs 19 jaar.

Verschil
Er is hierbij een groot verschil met voorstellingen in een theater. Mijn publiek heeft geen geld betaald voor de voorstelling. Ze nemen plaats, omdat ze anders gestraft worden voor spijbelen. Het publiek van de docent zit onder dwang in het klaslokaal.
Ga er maar aan staan.

De grote vraag is natuurlijk wat een docent moet kunnen om dit moeilijke publiek te bereiken en te pakken. Wat mij betreft moet de artiest, allereerst en allerbelangrijkst, geven om de leerlingen. Het klinkt misschien een beetje pathetisch, maar een docent die niet ‘houdt’ van zijn leerlingen, kan er beter mee ophouden.

Betrokkenheid bij de levens van jongeren, waarin zo veel gebeurt op de middelbare school, is de sleutel. Veel leerlingen leren niet voor zichzelf, maar voor de leraar. Wanneer er een band is tussen beiden dan vliegen de cijfers omhoog.
Om de rol van docent te kunnen vervullen op het podium voor de klas, moet de kunstenaar kunnen spelen met zijn emoties. Op het toneel moet alles met nadruk. Alles wordt uitvergroot. Blijheid, boosheid, tevredenheid, teleurstelling. Ik uit me in de klas veel overdrevener dan ik thuis doe, heb ik gemerkt. Dit toneelspel in het docentenbestaan zit in geen enkele docentenopleiding. Het helpt enorm bij het orde houden in een klas.

Ster
Tegelijkertijd is de goede docent een ster in relativeren. De eigen rol, hoe overdreven ook, moet niet te serieus genomen worden. Zelfmedelijden is dodelijk. Humor is een goudmijn. Niet elke aanval van een teleurgestelde leerling is persoonlijk. Niet elke maatregel van een schoolbestuur is vijandig. De docent die zich het makkelijkst door het leven slaat, heeft een olifantenhuid. Hij snapt wat er gebeurt en kan om zichzelf lachen.

De boeiende docent op zijn podium is natuurlijk meer dan alleen vorm. Hij moet weten waar hij het over heeft. Leerlingen prikken snel door je heen, wanneer je inhoudelijk hol bent. Enthousiasme voor het vak helpt flink. Waarom zouden leerlingen zich inspannen voor een vak, waarvan de docent uitstraalt dat het er niet toe doet?
Hieraan zou je kunnen toevoegen dat alleen bevoegde docenten voor de klas zouden mogen staan. Maar dat doe ik niet. Wat mij betreft is het vooral belangrijk dat er goede mensen voor de klas komen. Op mijn docentenopleiding heb ik genoeg voorbeelden gezien van mensen die in het onderwijs niet veel te zoeken hebben, maar die wel hun bevoegdheid haalden. De vakinhoud wordt ook helemaal niet getoetst op de docentenopleiding. De vorm bepaalt.

Doorzettingsvermogen is gewenst. Voor een beginneling is het onderwijs enorm overweldigend. Zelfs wanneer de beginneling 42 jaar oud is, zoals ik vorig jaar was. Veel tijd voor nadenken is er niet in een klas met kinderen. De reactie op elke gebeurtenis moet in een fractie van een seconde volgen. De ervaren docent herkent situaties. De beginneling krijgt te veel informatie.

Begin
Wanneer het onderwijs een begin wil maken met het oplossen van het docententekort, dan zouden allereerst nieuwe docenten beter beschermd moeten worden. Het komt veel voor dat jonge, veelbelovende leraren voor de leeuwen worden gegooid. Geen wonder dat veel docenten binnen een paar jaar teleurgesteld afdruipen. Aan de andere kant is er in het onderwijs ook geen enkel selectiemechanisme om mensen die niet op hun plek zitten, de deur te wijzen. Ook slechte docenten moeten decennia door. Ze hebben zelf een rotleven, maar ze schaden ook het leven van de leerling.

De goede docent heeft echter een kwaliteit van leven waar menig kantoorslaaf jaloers op kan zijn. Maar hiervoor moet je wel wat kunnen. Makkelijk communiceren. Relativeren. Doorzetten. Vakkennis. Vind dit soort eigenschappen maar eens in één persoon tegen de arbeidsvoorwaarden die het huidige onderwijs kan bieden. Aan de andere kant hebben mensen die hierover beschikken, of het kunnen aanleren, een geweldig leven op het podium in het klaslokaal.

Robin Gerrits

Welke eisen stellen wij aan docenten, luidt de vraag in het zesde en laatste themablok van de Onderwijsagenda. Of, als stelling geformuleerd: docenten hebben meer kennis, kunde en vaardigheden nodig. De laatste jaren groeit het besef dat, voor een hogere onderwijskwaliteit, de uitrusting van degenen die voor de klas staan moet worden verzwaard. In zijn Kohnstamm-lezing van maart 2007 constateerde neerlandicus en toenmalig KNAW-president Frits van Oostrom scheefgroei: de lesboeken worden door de uitgeverijen almaar rijker verzorgd, dikker en duurder, en de leraren worden steeds dunner; afhankelijker ook van die methode. ‘De docent is te veel de amanuensis van andermans boek geworden. Geen wonder dat hij zo bleekjes voor de klas staat.’

Heeft uw betoog iets uitgehaald?

‘Niet zo veel. Uitgeverijen zeggen: het ontwikkelen van goede lesboeken is gewoon erg duur. Maar met datzelfde argument verdedigt de farmaceutische industrie de exorbitant hoge medicijnprijzen. Het moet allemaal minder kostbaar, al was het maar omdat de leraar die er les uit geeft dan wel meer te vertellen moet hebben. Het zwaartepunt is te veel verschoven naar de lesmethode en het onvermijdelijke werkboek. Dat draagt bij aan de afbladdering van de docent.’

Maar wat kan er mis zijn met een goede lesmethode?

‘Een zwakke docent zal daar blij mee zijn, heeft er houvast aan. Maar we moeten juist naar ook vakinhoudelijk beter gekwalificeerde leraren. De drempel voor lerarenopleidingen mag best wat omhoog.’

‘Je moet die docent ook gelegenheid geven zichzelf te zijn, zijn persoon in te zetten. Er moet ruimte komen voor zijn rol als inspirator, zijn vermogen anderen te boeien met eigenheid en vakkennis. Klink hem niet vast aan dat vuistdikke lesboek. Dat lukt makkelijker als hij hoger opgeleid is.

‘Jammer genoeg is het onderwijs tegenwoordig ingesteld op wantrouwen. Dit verhaal heeft geen schurk, we hebben het met zijn allen zo ver laten komen. Ook schaalvergroting: vroeger had je in een vaksectie nog bewegingsvrijheid, nu zit je als leraar in een groep van vijftien docenten, die van het bestuur allemaal met dezelfde methode moeten werken, in dezelfde week hetzelfde proefwerk geven, dat volgens dezelfde normen wordt gecorrigeerd. Dat draagt allemaal niet bij aan het zelfbewustzijn van die vakdocent.

‘Mooi voorbeeld is het examen Nederlands van vorig jaar: er zat een tekst van mij bij. Ik ging eens naar het correctiemodel met voorgeschreven antwoorden kijken en belandde in een gereedschapskist vol boutjes, schroefjes en nippeltjes. Heel precieze eisen. Ik dacht: hiervoor kun je geen 3 meer halen, maar ook geen 10. Je doet het nooit helemaal goed. Treurig hoe alles was voorgekookt.’

Je kunt ook zeggen: duidelijke normen zorgen in elk geval voor een stevig minimumniveau.

‘Zeker, en je moet het centraal examen ook niet afschaffen. Maar als je het zo op details instelt, werk je in de hand dat docenten het op de automatische piloot doen. Waarom niet terug naar een docent en een gecommitteerde of tweede corrector, die onderling dealen over wat juist is? We hebben docenten nodig die inspireren, niet alleen maar afvinken.’

Waar leer je dat inspireren? Allemaal bijles op de toneelschool?

‘Een leraar ís in zekere zin een acteur, zijn presentatie is belangrijk. Wat scholing daarin is helemaal niet misplaatst. Maar geef hem ruimte voor eigen inbreng. Ik vroeg kinderen de laatste maanden wel: hebben jullie bij aardrijkskunde iets over die aswolk gehad? Maar nee, dat komt later pas in het boek, of ze hebben vulkanen al een jaar eerder gedaan. Dat is toch doodzonde? Zo’n leraar kan gloriëren door op dat moment prachtig over vulkanen te vertellen.’

Hoe krijg je die die boeken eigenlijk dunner? Uitgeverijen zullen dat niet zelf doen.

‘Klopt. Ik had gehoopt dat uitgeverijen door de gratis-schoolboekenoperatie gedwongen zouden worden goedkopere methodes te maken, maar daar ziet het niet naar uit. Den Haag moet wat meer durf tonen en zelf grenzen stellen. De basishouding is in Nederland vaak afwachten. We lijken ook steeds meer op Buurman en Buurman: elke keer weer een nieuwe quasioplossing voor een quasiprobleem: weer een pleistertje erop, weer een u-bochtje ertussen…

Het onderwijsmodel is te star: het lijkt te veel op sjoelen en te weinig op skiën. We rammen die leerlingen met grote kracht in een van die vier vakjes, en daar komen ze nooit meer uit. Op een skihelling kun je best beginnen met een stukje blauwe piste, dan een stukje rood, en als het heel goed gaat een stukje zwarte piste. Laat dat eens bestaan. In Nederland is het altijd alles of niets.’

Pubers zijn eigenlijk slimmer en socialer dan ooit, ook al kunnen ouderen hun gedrag vaak moeilijk kunnen volgen. Dat was de strekking van het boek Generatie Einstein, waarmee Inez Groen en samen met zakenpartner schrijfmaatje Jeroen Boschma een paar jaar geleden furore maakten. En waarop ze kritiek kregen, omdat ze zo’n optimistisch beeld schetsten van een generatie die zich volgens sommigen juist alles laten aanleunen.
Sindsdien doet Inez Groen onderzoek, geeft ze lezingen en houdt ze de vinger aan de pols van de jeugd, in een samenleving die technologisch en sociaal in rap tempo verandert. Als lid van het Panel van Wijzen van de Onderwijsagenda vroeg ze aandacht voor de weerslag van de sociaal-culturele veranderingen op het onderwijs. Samen samen met zakenpartner schrijfmaatje met Jeroen Boschmazijn ze is druk bezig met een update van Generatie Einstein, omdat er op het gebied van media en mediagebruik zoveel verandert. En ze legt de laatste hand aan een boek over kinderen tot 12 jaar. Want ook die ontkomen niet aan de veranderende tijdgeest.

Vertonen kinderen op de basisschool nu ook al dezelfde trekken als pubers?
Groen: ‘Voor een deel. De basisschoolleeftijd is doorgaans gemakkelijker. Acht- tot tienjarigen zijn enthousiast en vrolijk, ze vinden het leuk om met elkaar wedstrijdjes te doen. Ze zijn op een andere manier met elkaar bezig dan pubers. Maar toch duidt recent onderzoek op overeenkomsten, met name onder jongetjes van 9 en 10 jaar. Zij zeggen: ik heb voor iedereen respect, behalve voor de leraar, want die heeft geen respect voor mij. Je ziet dus dat het al op jongere leeftijd een rol gaat spelen. Die term respect hoor ik te vaak om het te kunnen negeren.

Wat moet ik me voorstellen bij respect voor een tienjarige?
Groen: ‘Je moet ze gelijkwaardig behandelen. Dat is heel belangrijk, want dat doen ouders ook. Die zeggen tegen hun kind: jij moet er zelf achter komen wat jij wilt. Daarmee zeggen ze in feite: je bent gelijkwaardig, al moet je nog veel leren. Het is allang niet meer zo dat ouders zeggen: dit gebeurt, omdat ik het zeg.
‘Ouders willen heel graag dat kinderen gelukkig zijn, en dat geluk komt als je je eigen ikje ontdekt. De boodschap is: je moet het zelf uitzoeken en niet klakkeloos alles aannemen en gehoorzamen. Die houding verwachten ze ook van hun docent. ‘in de klas.’

Ieder kind op eigen gezag zijn identiteit laten vinden. Zouden daarom zo veel docenten pleiten voor kleinere klassen?
Groen: ‘Ik snap wel dat ze daarvoor pleiten. Lesgeven is echt ingewikkelder geworden. Het komt eigenlijk niet meer voor dat leerlingen gehoorzamen, enkel omdat de leraar het zegt. Dan is een klas met dertig leerlingen erg veel, zeker als ze allemaal aandacht willen. Ook leerlingen hebben liever een klas met vijftien klasgenoten.
‘Ik was laatst op een school die van alle betrokken partijen wilde weten: hoe kunnen we het leuker maken? Ik vond dat een mooi initiatief. Aan leerlingen vroegen ze: noem kenmerken van een goede docent. Zij antwoordden: dat hij je kent, dat hij weet wie je bent, dat hij of zij vraagt: hoe was je weekend? Dat verlangen ze, naast kwalitatief goed onderwijs.
‘Het zijn geen prinsen en prinsesjes die allemaal hun zin moeten krijgen, dat is heel denigrerend. Ouders zien hun kinderen als individuen met wie je kunt praten. Ik snap uit het oogpunt van de leraar ook wel dat dit lastig is, maar tegelijkertijd kun je kunt heel ver komen als je ze weet te raken en ze enthousiast weet te maken. Als je dat niet goed doet, val je genadeloos door de mand, dat maakt het erg zwaar. Maar in feite geldt dat voor ons allemaal. Ik gaf laatst een lezing en kreeg daarover opmerkingen op Twitter, waarvan ik dacht: wauw, da’s transparant! We moeten allemaal leren wennen aan hoe die wereld is.
‘Jongeren willen serieus worden genomen als mens en als leerling. Ze eisen het gewoon op: ze zijn jong en ze gooien hun kont tegen de krib. Het in het gareel houden van een groep jongeren is altijd een uitdaging geweest. Maar je komt al een heel eind als je gewoon met ze praat.’

Maar kinderen en jongeren hebben toch ook structuur nodig? OMotivaction-onderzoekers beweren in De Grenzeloze Generatie dat vooral lageropgeleide jongeren te weinig orde krijgen.
Groen: ‘Het is een misvatting dat alles zogenaamd leuk moet zijn op school. Veel kinderen zijn wel degelijk geïnteresseerd in moeilijke vakken als wiskunde of natuurkunde. Ze worden graag uitgedaagd. Ontzettend veel leerlingen vervelen zich, zeker binnen het MBO-onderwijs. En van pure verveling doe je helemaal niks. Voor leerlingen is het juist leuk als ze heel hard hebben gewerkt en heel serieus zijn genomen.
‘Ik weet ook niet of de behoefte aan structuur nu groter is op het VMBO. Het is wel zo dat als er problemen zijn, dan zijn ze op het VMBO extremer dan op havo. Als er wordt geroepen om structuur, is dat sterker op het VMBO. Maar die behoefte aan structuur speelt bij de hele jeugd. Geen orde kunnen houden is in de ogen van alle leerlingen geen goed leraarschap.
‘Meer structuur betekent niet per se meer discipline, die twee worden vaak verward. Elk orkest heeft toch een bepaalde structuur, zelfs jazz gaat volgens strikte regels, toch zijn de uitvoerders gelijkwaardig. Jongeren zeggen: we willen graag meer regels en dan willen ze erover meedenken en meepraten. Dat is iets anders dan zeggen: vanaf vandaag is het zus of zo. Uit onderzoek weten we wanneer ouders hun kinderen alcohol verbieden met redenen omkleed, jongeren daar wel degelijk grotendeels naar luisteren. Zo kijken ze ook naar hun docenten. Ze verwachten leiding en structuur van een leerkracht die naast hen staat, niet boven hen.’

Toch hoor je vaak: laat de jeugd maar eens een toontje lager zingen.
Groen: ‘Op de school die laatst aan iedereen vroeg hoe ze het leuker konden maken, stond tijdens de discussie een leraar op die tegen een leerling zei: wie denk je wel dat je bent? Jullie mogen dankbaar zijn dat wij ons elke dag uitsloven voor jullie! Ik schrok, de directie ook, maar hij kreeg wel applaus. Ik maak het vaker mee dat docenten opstaan en boos weglopen als ik bij een lezing enkel zeg dat jongeren gewoon goed les willen krijgen en als gelijkwaardige behandeld willen worden. Dat valt sommigen heel erg moeilijk.
‘De tijdgeest verandert. De roep om strengere regels is echt iets van de laatste twee jaar. Het negatieve van de wereld is met vol geweld teruggekeerd. Sinds de economische crisis heerst er een houding van leedvermaak. Zo van: nu gaan jullie het eindelijk ook eens moeilijk krijgen. Dat is ontzettend jammer, want daarvan gaan we elkaar echt niet beter begrijpen.’

Bent u onverminderd positief over de jeugd van nu?
Groen: ‘We zijn alleen maar gesterkt in de mening dat er veel goed zit in de jeugd. Ouders krijgen constant het verwijt dat ze het niet goed doen, maar ouders doen hun stinkende best en Nederlandse kinderen zijn het gelukkigst van de hele wereld. Onze jeugd vindt het ontzettend leuk als ouderen ook op Hyves komen. Terwijl in landen als Korea en India jeugd dat niet leuk vindt; daar is een kloof. Wij streven hier naar harmonieuze verhoudingen. Dat is juist positief.
‘Als we hen vragen hun ouders een cijfer te geven, roepen kinderen om ’t hardst: een 10-plus. Gemiddeld geven kinderen hun ouders een 9,5. Ze zijn heel slim, ze zien de emoties en zeggen: het lijkt alsof wij gelukkiger zijn dan onze ouders. Ze zeggen: mijn moeder heeft wel erg veel stress. Dat extreem goed geregelde hoeft voor hen niet zo. Kinderen zijn juist trots als hun ouders ook maar gewoon zichzelf zijn.
‘Maar ouders hebben het niet gemakkelijk. Ze worden voor allerlei keuzes gesteld waarvan het antwoord niet duidelijk is. Bijvoorbeeld games, zijn die nu goed of slecht? Ieder huishouden beslist dat voor zichzelf. Doordat dat niet uniform is, kun je in een school problemen krijgen. Ik zou het leuk vinden als scholen zich zouden realiseren dat het voor ouders net zo moeilijk is als voor leerkrachten. Dat ze tegen elkaar zouden zeggen: we zitten in hetzelfde schuitje, laten we begrip houden voor elkaar.’

Veel leesplezier!

De kwaliteit van de leraar

http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/publicaties-pb51/monitor-beleidsagenda-lerarenopleidingen-2005-2008/22br2008b001-2008212-12177.pdf

Publicatie van ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap: De beleidsagenda lerarenopleiding 2005-2008. In deze publicatie vindt u informatie over de mate waarin afspraken zijn nagekomen om de kwaliteit van lerarenopleidingen te verbeteren. Deze afspraken zijn gemaakt door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), de VSNU en de HBO-raad en vastgelegd in de Beleidsagenda lerarenopleiding 2005-2008. Deze publicatie bevat de volgende onderwerpen:

- kwaliteit van de instroom naar de PABO’s;

- kwaliteit van de EVC-procedure;

- borging van het HO-niveau en bekwaamheidseisen;

- kwaliteit van toetsing en examinering;

- kwaliteit van het opleidingspersoneel;

- interne kwaliteitszorg en rendement;

- masters in het onderwijs;

- opleiden in de school;

- educatieve infrastructuur;

- factoren van invloed op de invoering.

http://bevoegd.nl/Documenten/actieplanp6.pdf

Actieplan LeerKracht van Nederland, de beleidsreactie op het advies van de Commissie Leraren (2007). Hoewel we er, volgens het rapport, internationaal mogen zijn met het Nederlands onderwijs komt de kwaliteit hiervan wel steeds meer onder druk te staan. Er is een dreigend tekort aan kwalitatief goede leraren en er zijn meerdere aanpassingen nodig om kwetsbare punten te bestrijden. Het actieplan richt zich daarom op de volgende drie punten:

- Een sterker beroep

- Een professionelere school

- Een betere beloning

http://www.onderwijsarbeidsmarkt.nl/publicaties/2008/kwaliteitsagenda-voor-het-opleiden-van-leraren-2008-2011/no_cache/1/?cid=6782&did=2215&sechash=cccd68be

De kwaliteitsagenda voor het opleiden van leraren 2008-2011. Dit rapport bouwt voort op de eerder gepresenteerde publicaties; de Beleidsagenda en het Actieplan LeerKracht en gaat ook in op het toenemende tekort aan kwalitatief goede leerkrachten. Deze agenda richt zich voornamelijk op:

- De versterking van de kwaliteit van lerarenopleidingen, waarbij ingezet wordt op de aanscherping van zowel de instroom als het eindniveau.

- Meer academici voor de klas.

- Meer variëteit in de opleiding en beroep.

- En de samenwerking die het vraagt van verschillende actoren om de kwaliteit te verhogen.

http://www.onderwijsinspectie.nl/site/binaries/content/assets/Onderwijsverslagen/2009/De+kwaliteit+van+de+leraar_H11.pdf

Rapport van de inspectie van Onderwijs ‘De kwaliteit van de leraar’ (2009). De kwaliteit van leerlingprestaties is gerelateerd aan de kwaliteit van leraren en schoolleiding, er is dus een groot belang bij voldoende leraren en voldoende bekwame leraren. Door het lerarentekort verzorgen er nogal eens onbevoegde of onderbevoegde leraren het onderwijs, vooral in de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Daarnaast geeft het rapport aan dat de uitstroom van eerstegraads leraren laag is en er relatief veel uitval is op deze universitaire lerarenopleidingen. Deze redenen zorgen ervoor dat de leraar centraal staat in de ‘Kwaliteitsagenda voor het opleiden van leraren 2008-2011’. Als laatste rapporteert het verslag over de lerarenopleidingen en wordt de kwaliteit internationaal vergeleken.

http://www.onderwijsraad.nl/upload/publicaties/545/documenten/kwaliteitsborging-van-het-eindniveau-van-aanstaande-leraren.pdf

Publicatie van De Onderwijsraad: Kwaliteitsborging van het eindniveau van aanstaande leraren (2009). De Raad stelt in deze publicatie een aantal beleidsadviezen voor om de kwaliteit van lerarenopleidingen te verhogen:

Voor de Hbo-opleidingen

- Landelijke examencommissie

- Lokale examinering

Voor alle opleidingen

- Harmonisatie kenniscomponenten (huidige opleidingen verschillen nogal van elkaar wat betreft de beschrijving van de kenniscomponenten die opleidingen opstellen, de Raad stelt voor deze wat betreft structuur en abstractieniveau te harmoniseren om opleidingen zo ook beter met elkaar te kunnen vergelijken)

- Integraal eindniveau toetsen

- Accreditatie

- Lokale examencommissies

Verschuiving vaardigheden en rol docent

http://www.lerarenweb.nl/index.html

Stichting Beroepskwaliteit Leraren (SBL) bevordert de kwaliteit van het onderwijs door bekwaamheidseisen op te stellen voor leraren en door professionaliteit centraal te stellen. Via deze site vindt u informatie hierover en via de onderstaande link komt u rechtstreeks op de competentiematrix. Hier worden de verantwoordelijkheden van de leraar samengevat in zeven lerarencompetenties. Lerarenopleidingen gebruiken deze competenties om de studenten op te leiden en te toetsen en scholen gebruiken deze competenties om leraren te professionaliseren.

http://www.lerarenweb.nl/bekwaamheid/matrix.swf

http://www.rcec.nl/Publicaties/publicatie/EPSbrochure5_Beoordelen.pdf

Publicatie ‘Beoordelen van competenties van docent’ (Straetmans & Sanders, 2001). In de brochure wordt helder in kaart gebracht wat er allemaal komt kijken bij het beoordelen van competenties van leraren. Verschillende, voor lerarenopleidingen, enigszins nieuwe termen als competenties, assessment en portfolio worden behandeld en er wordt ingegaan op kwaliteit en kwaliteitsbevordering hiervan.

http://www.slo.nl/downloads/2009/Lerearenopleiding__en__leerplanontwikkeling.pdf/download

‘Lerarenopleidingen en leerplanontwikkeling’ is een verslag van een onderzoek (SLO, 2009) naar de wijze waarop en mate waarin tweede- en eerstegraads lerarenopleidingen aandacht besteden aan leerplankundige competenties in het opleidingscurriculum. Uit het onderzoek blijkt dat de meeste aandacht uitgaat naar het (meest concrete) klassen- en leerling-niveau, daarna het schoolniveau en vervolgens het landelijke en internationale niveau.

De plaats van het vak binnen het schoolcurriculum, het werken in leergebieden en met vakoverstijgende projecten komen niet in alle opleidingen even prominent voor, soms komen ze vrijwel niet aan de orde. Het rapport geeft een aantal aanbevelingen over hoe lerarenopleidingen meer systematisch aandacht kunnen besteden aan leerplankundige competenties.

http://www.slo.nl/downloads/2009/Leerplan-in-ontwikkeling.pdf/download

Publicatie van SLO (2009). Het huidige onderwijsbeleid biedt scholen veel ruimte en mogelijkheden om eigen wensen en profileringsbehoeften vorm te geven. Scholen kunnen binnen de landelijke leerplankaders eigen accenten leggen en inhoudelijke invulling geven aan het leerplan in de school. Aan scholen de niet eenvoudige taak om tot een relevant en samenhangend leerplan te komen. Uit diverse studies blijkt dan ook dat succesvolle en duurzame leerplanvernieuwing in scholen gebaat is bij interactie en synergie tussen leerplanontwikkeling, docentontwikkeling en schoolorganisatieontwikkeling. Veranderingen in de samenleving vragen steeds om nieuwe kennis en vaardigheden en daarmee om een blijvende ontwikkeling van het onderwijs. Vragen als ‘Hoe verloopt dit proces van leerplanontwikkeling?’, ‘Wat is een leerplan?’ en ‘Wat draagt het bij aan de kwaliteit van leerplanproducten?’ staan daarom centraal in deze publicatie.

http://www.kenniskring.eu/LinkClick.aspx?fileticket=Gjtw3VNPo4E%3d&tabid=198&mid=760

Een paper over de competentie van docenten in competentiegericht onderwijs door M. van der Wel en H. van Heijst (2008).

http://cinop.brengtlerentotleven.nl/downloads/publicaties/A00431.pdf

Rapport over ‘ondernemend docentschap’ van het Cinop Expertisecentrum (2007). Invoering van vernieuwingen, zoals het competentiegericht onderwijs, vraagt ondernemende docenten. Dit rapport geeft antwoord op de vragen wat een ondernemende docent is en hoe dit verder tot ontwikkeling gebracht kan worden. Er worden ook overzichten gegeven van de samenhang tussen ondernemend handelen en achtergrondkenmerken (waaronder leeftijd, functie, geslacht en werkervaring).

http://www.uu.nl/NL/Informatie/bachelor/alpo/Pages/study.aspx

Sinds 2008 organiseert de Hogeschool Utrecht in samenwerking met de Universiteit Utrecht de Academische Lerarenopleiding Primair Onderwijs (ALPO). Studenten halen hierbij een lesbevoegdheid en een bachelor diploma Onderwijskunde. Via deze link kunt u meer lezen over deze academische PABO.

http://www.kpcgroep.nl/~/Media/Files/Publicaties/De_school_op_de_schop.ashx

Publicatie van KPC groep: De school op de schop. In deze publicatie wordt de verschuiving binnen het onderwijs en ‘het nieuwe leren’ uiteengezet. Het rapport geeft een mooi overzicht van de ontwikkelingen en ‘systeemdoorbrekende’ vormen van onderwijsvernieuwing. Het leren van de leerling wordt centraal gesteld en de leraar is niet langer de leverancier van kennis. Hoofdstuk 5 gaat in op de rol van deze ‘nieuwe leraar’.

http://www.sco-kohnstamminstituut.uva.nl/pdf/sco820.pdf

Het ontwikkelen van talenten vraagt, naast de andere info die dit rapport biedt, andere soort kennis en vaardigheden van de leerkracht. Tijd en ruimte voor het opbouwen van een pedagogische relatie tussen docenten en leerlingen behoort tot de belangrijkste voorwaarden om talenten van leerlingen in het voorgezet onderwijs te herkennen en talentontplooiing te ondersteunen. Dit onderzoek gaat in op het begrip talent en brengt instrumenten in kaart die ingezet kunnen worden bij talentherkenning. Docenten dienen volgens het rapport over voldoende kennis en verschillende vaardigheden te beschikken om talentontplooiing maximaal mogelijk te maken. Vooral het scheppen van voorwaarden in de organisatie van het voortgezet onderwijs is echter noodzakelijk om maatwerk voor latent talent op elk niveau aan te kunnen bieden.

Technologische innovaties en de implicaties hiervan voor de docent

http://digitaalleermateriaal.kennisnet.nl/attachments/session=cloud_mmbase+2122989/15_jaar_Onderwijs_en_ICT_in_vogelvlucht.doc

Een artikel van Marijke Kral: 15 jaar Onderwijs en ICT in vogelvlucht (2009). Het artikel geeft een overzicht van de (technologische) ontwikkelingen in het onderwijs en betrekt hierbij ook de vaardigheden en de zogenoemde digitale didactische competenties van docenten.

http://downloads.kennisnet.nl/onderzoek/nipoonderzoekbehoefteonderleraren2003.pdf

Onderzoek van TNS NIPO: ICT-gebruik docenten behoeft brede ondersteuning. Onderzoek naar ICT-gebruik onder docenten in het primair onderwijs en het voortgezet onderwijs. De computer heeft zijn intrede in het onderwijs gemaakt en docenten maken hier in meer en mindere mate gebruik van. Dit vraagt bepaalde (nieuwe) vaardigheden van de docent, zowel om de computer zelf te gebruiken als om de computer in te zetten in het onderwijsleerproces. Daarbij is een sterke behoefte aan hulp en ondersteuning.

http://onderzoek.kennisnet.nl/attachments/session=cloud_mmbase+2065069/Didactiek_in_balans_2009.pdf

Onderzoek uitgevoerd door ITS in opdracht van Stichting Kennisnet: Didactiek in Balans (2009). Het onderzoek heeft als doel inzicht te geven in de actuele stand van zaken in het onderwijsveld wat betreft het didactisch en het leidinggevend handelen in relatie tot ICT.

Relatie docent en leerling, het leerklimaat.

http://www.hpc.nu/Documenten/Pagina’s%20van%20definitieve%20proef-11.pdf%20-%20Adobe%20Acrobat%20Pro2.pdf

Artikel ‘Ik en het Leerklimaat’ van Rein Westrik (2009). Het artikel bespreekt onder andere de veranderende rol van de docent en de consequenties hiervan en richt zich op het belang van het pedagogische klimaat in de klas en in de school. Daarnaast pleit het artikel voor communicatie en heldere doelen over het coachen, zowel op schoolleider-docent niveau als op docent-leerling niveau.

http://www.drs-online.nl/stelling.php?stellingID=18&drsID=22

Forumsite van DRS-online waar gediscussieerd wordt over het gezag van de leerkracht. Gezag is volgens de stelling belangrijk in de relatie tussen een leerkracht en een leerling, maar hoe kom je eraan? Is gezag iets wat je hebt of kun je dit ook met training en hulp leren? Verschillende deelnemers geven hun mening en visie op dit onderwerp, waarin ook de rol van ouders meegenomen wordt.

http://www.leermiddelenvo.nl/subpage/vodocenten_relatie_met_en_ontwikkeling_van_leerling_zijn_belangrijk

Deze site gaat kort in op de relatie tussen docent-leerling zoals docenten deze in het voorgezet en het wetenschappelijk onderwijs ervaren.

http://www.ethics.be/ethics/viewpic.php?LAN=N&TABLE=EP&ID=1175

Artikel van Despiegelaere en Van Coillie ‘Erkenning in de pedagogische relatie tussen leerkracht en leerling. Een moraal filosofische benadering’ (2009). Er wordt ingegaan op het belang van erkenning en hoe dit samenhangt met identiteitsontwikkeling van leerlingen in het voortgezet onderwijs.

http://alexandria.tue.nl/campusonly/Metis235531.pdf

Artikel uit het vaktijdschrift Didaktief ‘De Ideale Docent is Tolerant en Gezaghebbend’ (2009). Het artikel bespreekt belangrijke uitkomsten van 25 jaar onderzoek naar inter-persoonlijk docentgedrag.

http://www.sco-kohnstamminstituut.uva.nl/samenvattingen/sco824samenvatting.pdf

Samenvatting van een onderzoek van het SCO Kohnstamm instituut (2009) naar het gedrag van leerkrachten en het effect hiervan op de leerling. Uit onderzoek onder leerlingen en leerkrachten in het basisonderwijs komt duidelijk naar voren dat leerkrachten niet consequent zijn – zij verschillen van elkaar en zij maken verschil tussen leerlingen – en dat hun leerlingen daar in het algemeen geen enkele moeite mee hebben. Ze vinden het soms juist prettig. Dit betekent echter niet dat er helemaal geen consistentie hoeft te zijn in hoe de leerkrachten zich op een school opstellen. Wat betreft het lesgeven blijkt een uniforme opzet van het onderwijs tot helderheid en structuur voor de leerlingen te leiden. Voor het terrein van het handhaven van regels zouden de leerlingen graag ook meer een dergelijke consistentie zien in wat leerkrachten doen.

Ianthe Sahadat

ROSMALEN

Wat is de school van de toekomst? Voor de Onderwijsagenda gaat de Volkskrant op zoek. Over beelddenkers en ‘echte’ intelligentie.

ROSMALEN ‘Marianne, we hebben geen internet’, roept een blond jongetje van een jaar of 10. De juf is niet onder de indruk. ‘Dan ga je toch iets anders doen?’ Op ‘de school van de toekomst’ ligt het draadloze netwerk plat. Geen probleem, volgens directeur Ton van Rijn (61), want internet is slechts één van de vele ‘leerbronnen’ op basisschool Wittering.nl.

ICT is een middel, geen doel op zich, zegt ook Rob Martens, professor multimediale educatie van de Open Universiteit. Martens bezoekt regelmatig innovatieve scholen en in zijn zoektocht naar het ‘onderwijs van de toekomst’ stuitte hij op Wittering.nl in Rosmalen. Hij was ‘onder de indruk’.

Visioenen

En niet omdat hij klaslokalen met doorzichtige schoolborden, touchscreens en koptelefoondragende kinderen aantrof. ‘Mensen hebben nog wel eens futuristische visioenen bij toekomstig onderwijs. Dat zijn mooie plaatjes, maar onzin’, zegt Martens. ‘We bereiden kinderen voor op de samenleving over tien of twintig jaar. Tegen die tijd heeft iedereen minstens een iPad of iPhone en is informatie altijd en overal beschikbaar. De letterlijke techniek hoef je kinderen niet te leren, een iPhone bedienen is reuzesimpel. Wat ze moeten leren is zelfstandig werken en kritisch selecteren.’ En dat is wat ze volgens Martens doen in Rosmalen.

Wittering.nl is een school zonder lokalen, maar met een ‘eureka-ruimte’, een atelier, een danstheater en een restaurant. Kinderen zijn niet verdeeld in acht groepen, maar in drie leeftijdssegmenten (units). Unit één telt bijvoorbeeld 76 kinderen van 4 tot en met 6 jaar, met 4 volwassen begeleiders.

Uitgangspunt van het onderwijsconcept van de school is dat kinderen niet maakbaar zijn, maar ‘ontwikkelbaar’. ‘Wij gaan van de mogelijkheden van ieder individueel kind uit’, zegt directeur Van Rijn.

‘Kinderen zijn van nature gemotiveerd, stellen vragen, zijn nieuwsgierig, willen ontdekken.’ Volgens Van Rijn onderschat het huidige onderwijs kinderen. ‘Het is te talig. Het gaat vooral om reproductie en niet om vermogen. Terwijl elk kind anders leert; je hebt beelddenkers, die leren niet in taal. Je kunt van een hyacint ook geen tulp maken.’

In een hoek staren zeven kinderen ademloos naar een juf met een speelgoedkonijn. ‘Kijk’, zegt de juf, ‘hij heeft een lampje in zijn staart. Als ik de energie nou wil gebruiken, wat moet ik dan doen?’ Alle vingers schieten omhoog. Even verderop bouwen vier jongens een blokkenkasteel. Cato (3) en Nicky (5) bezemen de kappershoek en Anouk (12) werkt op een laptop aan haar portfolio.

Nicolette van ’t Hoff (31) krijgt een rondleiding van de directeur. Ze overweegt haar twee kinderen van 7 en 8 jaar naar de school te sturen. ‘Mijn oudste zit nu voor in de klas, omdat hij te onrustig is’, zegt Van ’t Hoff. ‘Ik wil weten of deze school misschien beter bij hem past.’

Waarom moeten we eigenlijk breuken kunnen vermenigvuldigen? Welke volwassene maakt er nog weleens een staartdeling?, vraagt de directeur haar. Onderwijs zou moeten gaan over talentontwikkeling, legt hij uit. ‘Kinderen weten namelijk heel goed wat ze op een dag willen doen.’ Van ’t Hoff twijfelt: ‘Als je mijn oudste zijn gang laat gaan, zit hij de rest van de dag in de techniekhoek.’ Van Rijn: ‘En wie vindt dat erg, hij of u?’

Bovendien hoeft ze zich daar geen zorgen om te maken. Van Rijn: ‘Het gaat om een balans tussen loslaten en forceren.’ De school heeft meer structuur dan er op het eerste gezicht lijkt te zijn. Er wordt gewerkt met ‘kernconcepten’, zoals energie en kracht of groei en leven, waarbij de kinderen in praktische situaties worden geplaatst, vanuit het idee: al doende leer je het best. Dus ontleedt Louis (10) wijn en trekt Boris (11) dna uit kiwivruchten. Eenderde van de lestijd wordt daarmee ingevuld.

Rekenhoek

Nog eenderde gaat naar de ‘klassieke domeinen’, zoals taal en rekenen. En de rest van de tijd gaat naar sport, beweging en kunstzinnige vorming, waar volgens Van Rijn ‘de echte intelligentieontwikkeling’ zit: in verbeelding en goed in je vel zitten.

Aan een tafeltje zit Thijmen (12) geconcentreerd te schrijven. Hij werkt zijn weekplanning bij. De jongen zit pas net op Wittering.nl. Hij komt van een andere school, waar hij gepest werd. ‘Nu niet meer’, vertelt hij, ‘ik heb mijn motivatie teruggevonden.’ Op de vraag wat hij straks gaat doen, laat hij een stilte vallen. Dan: ‘Ik kan nu wel zeggen dat ik zo naar de rekenhoek ga, maar misschien heb ik daar straks wel helemaal geen zin in.’ Van Rijn lacht: ‘Groot gelijk heb je, Thijmen.’

Gerard Reijn

Amersfoort

In de Onderwijsagenda zoekt de Volkskrant naar oplossingen voor problemen in het onderwijs. Kan de universitaire pabo het basisonderwijs verbeteren?

Amersfoort In de verkeersles die Janice Wierenga (21) aan groep 6 van de Amersfoortse school Atlantis geeft, is niet veel bijzonders te zien. Wierenga informeert bij de kinderen of die nog weten hoe dat zat met de verkeersregels voor de voetgangers, ze schrijft een paar van die regels op en zet de groep dan aan het werk.

Niets bijzonders dus, behalve Wierenga zelf. Zij is bijzonder. Ze is van de eerste lichting van een nieuw soort onderwijzer in de maak. ‘Normale’ basisschoolonderwijzers komen van de pabo, een opleiding op hbo-niveau. Maar zij zit op de Academische Lerarenopleiding Primair Onderwijs Alpo, ook wel de Academische Pabo genoemd. Het is een samenwerkingsverband van de universiteit en de hogeschool in Utrecht. Afstuderen levert een universitair (bachelor) diploma onderwijskunde op en een hbo-diploma pabo.

De Alpo was de eerste academische pabo, maar inmiddels hebben veel universiteiten er een. De academische pabo is een van de meest hoopgevende antwoorden op de volgens velen tanende kwaliteit van het basisonderwijs.

Wierenga heeft het verschil aan den lijve gemerkt. Ze zat op de pabo, maar dat doorliep ze ‘met twee vingers in de neus’. Toen ze van de Alpo hoorde, schreef ze zich onmiddellijk in, kwam door de selectie (één op de drie studenten werd toegelaten) en nu zit ze in het tweede jaar. Ze loopt stage op OBS Atlantis. Haar stagebegeleider, Arjan de Lange, begeleidde eerder al drie andere stagiairs, alle drie van de pabo. Het verschil zit hem volgens hem in de opdracht van de studenten. ‘Janice is hier binnengekomen met een opdracht om onderzoek te doen.’ Zo heeft ze al eens de tekeningen van een aantal kinderen geanalyseerd, en nu gaat ze een sociogram van de klas maken.

Rekentoets

De Lange is het niet opgevallen, maar er is ook een enorm verschil in kennis. Net als pabo-studenten moeten de alpo-studenten in het eerste jaar reken- en taaltoetsen maken. Van de pabo-studenten bleek 38 procent na drie pogingen er nog steeds niet voor geslaagd. Op de Alpo slaagde 98 procent bij de eerste poging voor de rekentoets, en 95 procent voor de taaltoets.

Er kleeft één nadeel aan die keien van Alpo-studenten, vreest Theo Wubbels, de initiatiefnemer en nog steeds verantwoordelijk voor de Alpo. ‘Sommige mensen in het onderwijs vinden de Alpo-studenten arrogant. Dat wordt bedreigend gevonden.’

Arrogantie kan Wierenga niet worden verweten. ‘Ik ben geen betere leerkracht dan iemand die via het mbo is binnengekomen’, zegt ze. ‘Het gaat er niet om wat je weet, maar of je het kan overbrengen.’

Of de Alpo’s de oplossing voor het kwaliteitsprobleem van onderwijzers zijn, moet nog blijken. Want de vraag is: gaan ze straks wel echt voor de klas staan? Wierenga is het vast van plan, de eerste vier, vijf jaar. Daarna kan ze misschien adviseur worden, of onderzoeker. Dat ze niet méér verdient dan iemand met een pabo-opleiding kan haar niet schelen. ‘Ik doe dit niet om geld te verdienen, maar om leuk werk te hebben.’

Er zijn plannen om de Alpo-opleiding nog verder te verbeteren door er een master bovenop te zetten. Maar daar is Wubbels tegen. ‘Als we dat doen, ben ik bang dat er meer studenten niet voor de klas komen.’

In de Onderwijsagenda zoekt de Volkskrant naar oplossingen voor problemen in het onderwijs. Hoe kan talent van jongens en meisjes beter worden benut, is de vraag van deze vijfde ronde van de Onderwijsagenda. Tijdens het afsluitende debat dinsdagavond in Lux in Nijmegen regende het oplossingen, vooral voor het vraagstuk wat te doen met het ‘jongensprobleem’ in het onderwijs. Steeds meer jongens presteren onder hun kunnen en zitten op het vmbo terwijl ze havo kunnen of op het havo terwijl ze geschikt zijn voor het vwo. En ze halen zesjes terwijl ze meer in hun mars hebben. Bij meisjes moet met name worden geïnvesteerd in hun zelfvertrouwen zodat zij vaker een exact vakkenpakket kiezen.
Eén docent, natuurkundeleraar Kees Hooyman uit Utrecht, denkt dat twee vliegen in één klap zijn te slaan als jaarlijks een ranglijst wordt gepubliceerd van middelbare scholen. Deze moet ingedeeld worden op grond van twee criteria: zijn de vwo-klassen evenwichtig samengesteld wat betreft het aantal meisjes en jongens en kiest een substantieel deel van de meisjes een N-profiel. Hooyman: ‘Scholen zijn heel gevoelig voor ranglijsten.’ dus grote kans dat het effect heeft.’
Maar hoe krijgen scholen het voor elkaar dat jongens beter presteren en meer meisjes exacte vakken kiezen? Hooyman is erin geslaagd jongens uit hun zesjescultuur te halen en meer meisjes in de bovenbouw van havo en vwo in zijn natuurkundeles te krijgen. Zijn devies: uitdagende opdrachten, veel tussentijdse toetsen, de stof klassikaal behandelen in een interactieve les en leerlingen twee-aan-twee vraagstukken laten oplossen.
Dat houdt jongens geboeid en geeft meisjes houvast. Jongens hebben uitdaging nodig en meisjes veel oefening om hen zelfvertrouwen te geven, zo heeft Hooyman ervaren.
Arjan Hakkert, directeur havo/vwo van technasium De Waerdenborch in Holten, ziet veel heil in leerlingen in contact brengen met de beroepspraktijk. Zijn school organiseert speeddates voor meisjes met vrouwen met een technisch beroep en leerlingen voeren in het vak Onderzoek en Ontwerp concrete opdrachten uit voor het bedrijfsleven. Kennismaking met de praktijk, wekt belangstelling voor technische vakken en dus beta-vakken, redeneert hij.
Joost van Rijn, rector van scholengemeenschap Lek en Linge in Culemborg, ziet met lede ogen aan hoe de vwo-klassen meisjesklassen worden. Hij denkt dat jongens op de middelbare school geholpen zijn met minder werkstukken en minder reflecteren. En vooral: uitdagend onderwijs, waarin de leerling eisen worden gesteld en niet aan hun lot worden overgelaten met zelfstandig werken.
‘Als uit hersenonderzoek blijkt dat jongeren rond hun vijftiende niet in staat zijn tot zelfstandig werken, laten we dat dan ook niet van hen vragen. Docenten met intellectueel vlees op de botten moeten leerlingen bij de hand nemen, hen een worst voorhouden en hoge verwachtingen stellen. Leren samenwerken is belangrijk, maar competitie eveneens. Dat boeit jongens en helpt meisjes op de werkvloer door het glazen plafond.’
Wat Van Rijn betreft krijgen docenten tijd hun eigen lesmateriaal te ontwikkelen. ‘Dat vinden ze hartstikke leuk en Zo kunnen ze meer dan in de huidige schoolboeken rekening houden met de verschillende manier waarop jongens en meisjes leren. Jongens via trial and error, meisjes door stap-voor-stap-leren.’
Hersenwetenschapper Lydia Krabbendam, verbonden aan het Centrum voor Brein & Leren maakte inzichtelijk dat jongens in een groep in beweging komen als er een competitie-element is. Meisjes raken verlamd of onzeker bij informatie dat ‘anderen’ ergens beter in zijn dan zij. Krabbendam: ‘Het is dus belangrijk de verschillen tussen jongens en meisjes te kennen maar niet te benadrukken want dat werkt verschillen juist in de hand.’